Techniki toczenia na kole garncarskim
Toczenie na kole garncarskim należy do najstarszych znanych technik wytwarzania ceramiki. Koło pozwala na symetryczne formowanie naczyń znacznie szybciej niż przy metodach ręcznych, jednak opanowanie tej techniki wymaga kilku miesięcy regularnych ćwiczeń.
Rodzaje kół garncarskich
Współczesne pracownie ceramiczne korzystają głównie z dwóch typów kół. Koło elektryczne (z silnikiem) umożliwia płynną regulację prędkości obrotów nożnym pedałem i jest stosowane przez większość pracujących zawodowo garncarzy. Koło nożne (kopane) wymaga jednoczesnego koordynowania ruchu nóg i rąk, co dla wielu ceramistów staje się osobną praktyką manualną.
Historycznie używano też kół ręcznych — napędzanych bezpośrednio przez obrót tarczy dłonią lub kijem. Takie koła są dziś rzadkością, spotykaną głównie podczas demonstracji w skansenach i podczas warsztatów etnograficznych.
Przygotowanie gliny do toczenia
Glina przeznaczona do toczenia musi być jednorodna i pozbawiona pęcherzy powietrza. Powietrze uwięzione w bryle może spowodować pękanie podczas wypalania — szczególnie w wysokich temperaturach. Standardowym sposobem przygotowania jest wygniatanie (ang. wedging), czyli wielokrotne zwijanie i uderzanie bryły o równą powierzchnię przez kilka minut.
Do toczenia nadają się gliny z zawartością piasku lub szamotu, które są odporniejsze na odkształcenia przy cienkościennym formowaniu. Gliny czyste, bez domieszek, częściej stosuje się przy odlewaniu w formach.
Uwaga praktyczna
Wilgotność gliny ma bezpośredni wpływ na łatwość toczenia. Zbyt sucha bryła opiera się centrowaniu, zbyt mokra osuwa się pod palcami. Doświadczeni garncarze oceniają konsystencję przez dotyk — glina powinna przy ucisku odkształcać się bez oporu i nie kleić do dłoni nadmiernie.
Centrowanie bryły
Centrowanie to pierwszy i najtrudniejszy etap dla osób uczących się toczenia. Bryła gliny umieszczana jest na środku tarczy koła i dociskana obiema dłońmi przy wysokich obrotach, aż stanie się idealnie wyśrodkowana — bez bocznych wychyleń widocznych podczas obrotu.
Technika centrowania polega na jednoczesnym dociskaniu bryły od góry lewą dłonią i od boku prawą, przy wyprostowanych łokciach opartych o kolana. Ciało garncarza pracuje jako stabilna dźwignia, a siłę przekazują barki, nie nadgarstki.
Otwieranie i wyciąganie ścianek
Po wycentrowaniu bryły wykonuje się otwieranie — wciśnięcie kciuków lub palców w środek bryły do określonej głębokości, tworząc dno naczynia. Następnie poprzez stopniowe wyciąganie ścianek palce przesuwają się ku górze, ścieńczając i podnosząc ściankę.
Standardowa technika wyciągania wymaga koordynacji obu rąk: palce wewnętrzne unoszą materiał, zewnętrzna dłoń utrzymuje kształt i grubość ścianki. Przy każdym przejściu ścianki stają się cieńsze i wyższe.
Formowanie krawędzi i wykończenie
Po uformowaniu podstawowego kształtu garncarz wykańcza krawędź naczynia. Może ją zaokrąglić, ściąć, pofałdować lub pozostawić ostrą — zależnie od przeznaczenia naczynia. Krawędź wykańcza się przy mniejszych obrotach, mokrą gąbką lub skrawkiem skóry.
Suszenie i pierwsze wypalenie
Gotowe naczynie zdejmuje się z koła drutem. Następnie suszy się je na powietrzu do stanu skórzastego (ang. leather hard), kiedy to można je jeszcze wyrównywać i dodawać ucha lub inne elementy. Dalsze suszenie trwa do całkowitego odparowania wilgoci — może zająć od kilku godzin do kilku dni zależnie od grubości ścianek i wilgotności powietrza.
Pierwsze wypalenie (biskwitowe) odbywa się w temperaturze około 900–1000°C. Wypalone naczynie traci wodę chemicznie związaną z minerałami gliny i staje się trwałe, choć wciąż porowate i nieszkliwione.
Temperatura wypalania a rodzaj gliny
Gliny fajansu wypalane są do około 1100°C, kamionka w zakresie 1200–1280°C, a porcelana wymaga nawet 1300–1400°C. Każdy rodzaj gliny ma określony zakres temperatur, poza którym naczynie albo pozostaje porowate, albo ulega deformacji.